KHZ26/Abstrakty

DR ANNA LASZUK

Afiliacja: do niedawna pracownik Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych

Tytuł wystąpienia: Księgi i dokumenty w archiwum Klasztoru Wizytek w Warszawie.

Abstrakt: Wystąpienie będzie poświęcone prezentacji zasobu archiwalnego Klasztoru Wizytek w Warszawie, ze szczególnym uwzględnieniem ksiąg i dokumentów pokazujących funkcjonowanie wspólnoty zakonnej. W części wprowadzającej zarysowana zostanie historia Zakon Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny oraz dzieje warszawskiego klasztoru, co umożliwi osadzenie omawianych materiałów w odpowiednim kontekście instytucjonalnym i duchowym.
W dalszej części omówiona zostanie obecna struktura zasobu archiwalnego, ze szczególnym uwzględnieniem głównych serii, które odzwierciedlają różne obszary działalności konwentu. Bliżej przedstawione zostaną wybrane księgi, takie jak księgi konwentualne, obłóczyn, wizytacyjne, gospodarcze, inwentarze oraz kroniki, stanowiące cenne źródło do badań nie tylko nad życiem wewnętrznym wspólnoty.
Zaprezentowane zostaną także najistotniejsze i najciekawsze dokumenty o charakterze normatywnym i użytkowym, w tym akt fundacyjny, dokumenty papieskie i biskupie, własnościowe i gospodarcze, a także świadectwa życia religijnego, takie jak otrzymane odpusty, przywileje oraz poświadczenia autentyczności relikwii. Całość pozwoli ukazać wieloaspektowy charakter działalności klasztoru oraz znaczenie jego archiwum dla badań nad historią zakonów żeńskich i kultury religijnej.

SIOSTRA IWONA NAGLIK OSU

Afiliacja: Unia Rzymska Zakonu św. Urszuli

Tytuł wystąpienia: Zasób Archiwum Prowincjalnego Urszulanek Unii Rzymskiej w Krakowie. Historia, organizacja i stan obecny.

Abstrakt: W wystąpieniu przedstawiona zostanie w kilku punktach historia Zakonu św. Urszuli. Następnie, w sposób bardzo ogólny, zaprezentowana będzie organizacja archiwów naszego Zgromadzenia. Te dwa zagadnienia stanowić będą tło  dla lepszego zrozumienia jak kształtował się zasób Archiwum Prowincjalnego Urszulanek Unii Rzymskiej. W temacie głównym ukazane zostaną dzieje archiwum, w tym najważniejsze etapy jego organizacji. Przedstawiony będzie również stan obecny zasobu archiwum prowincjalnego, z uwzględnieniem najciekawszych materiałów do opracowywania zagadnień z zakresu historii Zgromadzenia, dziejów oświaty, historii kościelnej czy duchowości. Na koniec warto będzie zaprezentować choć kilka ciekawostek, które skrywa Archiwum Prowincjalne Urszulanek Unii Rzymskiej w Krakowie.


SIOSTRA OLIWIA KUSEK SCM

Afiliacja: Zgromadzenie Małych Sióstr Niepokalanego Serca Maryi

Tytuł wystąpienia: Archiwum Generalne Zgromadzenia Małych Sióstr Niepokalanego Serca Maryi w Częstochowie.

Abstrakt: Zgromadzenie Małych Sióstr Niepokalanego Serca Maryi zostało założone 4 października 1888 r. w Zakroczymiu przez Anielę Kostka-Godecką (1861-1937) oraz o. Honorata Koźmińskiego OFMCap (1829-1916), by wesprzeć robotnice fabryczne. Wówczas była to nowa grupa społeczna, defaworyzowana przez ogół społeczeństwa i wykorzystywana przez pracodawców. Za przykładem św. Franciszka z Asyżu i wielu innych świętych, Aniela Róża Godecka wskazała na główne środki apostolskie sióstr: praca i modlitwa oraz cierpienie w ukrytym życiu konsekrowanym. Chodziło o to, aby wejść w środowisko jak robotnice wśród robotnic, czemu służyła także lokalizacja wspólnot w ośrodkach przemysłowych. Skutkiem identyfikacji potrzeb powierzonego środowiska podjęto szeroko zakrojoną działalność, która równolegle szła w dwóch kierunkach: duchowo-formacyjnym i socjalno-bytowym. W kwestii socjalno-bytowej posługa Zgromadzenia obejmowała cztery główne obszary: 1) zapewnienie godziwych warunków życiowych i przeciwdziałanie bezrobociu (służyły temu domowe kasy oszczędnościowe dla robotnic, pracownie o różnym profilu działalności zawodowej, mieszkania dla robotnic, internaty, bursy dla młodzieży przygotowującej się do zawodu); 2) przeciwdziałanie marginalizacji i wykluczeniu społecznemu (m.in. schroniska, sierocińce, przytułki dla chorych i bezrobotnych, tanie kuchnie i jadłodajnie); 3) działalność oświatowo-wychowawcza (kursy zawodowe, szkoły z przygotowaniem do zawodu, świetlice, przedszkola, kursy dokształcające dla dorosłych, animacja ruchów i wspólnot religijno-patriotycznych); 4) opieka zdrowotna (opieka paliatywna nad robotnicami, doraźna pomoc medyczna w domach, praca w szpitalach).
Skutkiem zarządzeń władz komunistycznych odebrano siostrom wszystkie prowadzone przez nie dzieła. Część z nich przejęło państwo, niektóre całkowicie zlikwidowano. W tej sytuacji siostry podjęły pracę jako ukryte w różnych zakładach pracy na stanowiskach: nauczycielki zawodu i innych przedmiotów, pielęgniarki, pracownice przedszkoli i żłobków, pracownice w zakładach przemysłowych i fabrykach. Na wezwanie Episkopatu Polski duża grupa sióstr poszła do katechezy dzieci i młodzieży przy parafiach.
Po upadku komunizmu w zasadzie Zgromadzenie powróciło do wcześniejszych form działalności, choć oczywiście we współczesnej rzeczywistości. Nadal zatem zachowano kierunek duchowo-formacyjny i socjalno-bytowy. Placówki zgromadzenia znajdują się w Polsce, Ukrainie, Łotwie, Litwie, Niemczech, Włoszech.
Archiwum Generalne Zgromadzenia Małych Sióstr Niepokalanego Serca Maryi znajduje się w Częstochowie przy ul. Klasztornej 19. Zasób archiwum liczący 54 metry bieżące został podzielony na 20 zespołów. Najbardziej znaczące są zespoły związane z bł. O. Honoratem Koźmińskim, sł. Bożą Anielą Różą Kostka-Godecką, sł. Bożą Hilarią Emilią Główczyńską. Pozostałe zespoły związane są ze strukturą, organizacją, działalnością, historią zgromadzenia, historią Kościoła oraz historią zgromadzeń honorackich.

DR ARTUR HAMRYSZCZAK

Afiliacja: Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Ośrodek Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych

Tytuł wystąpienia: Archiwa zakonów żeńskich na łamach półrocznika "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne"

Abstrakt: Ośrodek Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych", który powstał w 1956 r., wydaje półrocznik "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne" (ABMK). Na jego łamach drukowane są prace dotyczące archiwów zakonnych (rozprawy, inwentarze, informacje). Celem wystąpienia jest ukazanie dorobku archiwistyki zakonnej oraz działalności środowiska na podstawie dotychczasowych publikacji w ABMK.


DR EDYTA CHOMENTOWSKA, EWA WARCZAK

Afiliacja: Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Ośrodek Badań nad Geografią Historyczną Kościoła w Polsce

Tytuł wystąpienia: Zasięg geograficzny kwerendy w archiwach zakonów i zgromadzeń żeńskich oraz męskich w projekcie „Atlas klasztorów od X do XXI wieku”

Abstrakt: W Ośrodku Badań nad Geografią Historyczną Kościoła w Polsce w latach prowadzono w latach 2017-2024 prace nad projektem pt. Atlas klasztorów w Polsce X-XXI wiek, finansowanym przez NPRH. Informacje o poszczególnych placówkach zakonnych pozyskiwano w oparciu o różnorodny materiał badawczy: archiwalia, literaturę, dostępne dane na stronach internetowych. Autorki w swoim wystąpieniu chcą przybliżyć tę część prac, które obejmują materiał archiwalny. Służyć temu ma prezentacja mapy obejmującej lokalizację archiwów zakonów i zgromadzeń żeńskich oraz męskich, w których prowadzono kwerendy archiwalne, a tak pozyskane dane badawcze stały się podstawą identyfikacji i opisu konkretnych domów zakonnych.

KS. DR HAB. ROMAN MAJKA CSMA

Afiliacja: Collegium Verum w Warszawie

Tytuł wystąpienia: Ochrona przed zniszczeniem teologii archiwów zakonów męskich

Abstrakt: Autor udzielając odpowiedzi na postawione pytanie co skrywają archiwa zakonne, podejmuje refleksję połączenia domu zakonnego (klasztoru) z teologią archiwów i ochroną archiwaliów przed zagrożeniem wojennym. Pogłębiona perspektywa badawcza teologii archiwów zakonnych obejmuje pracę archiwisty i jego wrażliwość na materialne nośniki informacji skrywające naukę o Bogu. Ochrona przez zniszczeniem fizycznym dokumentacji archiwalnej, także jej zniekształceniem to zadania wchodzące w zakres funkcji administracyjnej i naukowej archiwum zakonnego. Jednostki archiwalne poprzez ich zewnętrzny wygląd świadczą o archiwum zakonnym, natomiast przez wygląd wewnętrzny, zwartość treściową, świadczą o teologii archiwum. Dokumentacja archiwalna to także źródła informacji wchodzące w przestrzeń działania Bożego zawierające pamięć o dziedzictwie duchowym. Połączenie archiwum zakonnego z teologią archiwum wskazuje na duchowość archiwum, poczucie więzi z czymś wyższym. Ochrona przed zniszczeniem obejmuje wymiar materialny i duchowy archiwum zakonnego przy podejmowaniu odpowiednich środków przechowywania dokumentacji. Miejsce magazynowe archiwum w budynkach zakonnych powinno wykluczyć piwnicę i strych. Ponadto zabezpieczenie archiwum ze zwróceniem uwagi na odpowiednie wyposażanie lokalu archiwum w różnego rodzaju czujniki, alarmy, a do przechowywania dokumentacji metalowe regały i pudełka z tektury bezkwasowej.

KS. DR WACŁAW UMIŃSKI CM

Afiliacja: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie

Tytuł wystąpienia: Źródła do dziejów Rodziny Wincentyńskiej w zasobie Archiwum Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Krakowie

Abstrakt: Św. Wincenty a Paulo w 1625 roku założył Zgromadzenie Księży Misjonarzy. Jest on patronem organizacji charytatywnych. Niektóre z nich tworzą Rodzinę Wincentyńską. Należą do niej m.in. Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia (SM), Stowarzyszenie Miłosierdzia (AIC), Stowarzyszenie Konferencji św. Wincentego a Paulo (SSVP). Celem referatu jest przybliżenie materiałów źródłowych do historii wspomnianych instytucji przechowywanych w Archiwum Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Krakowie.

DR AGNIESZKA SZMEREK

Afiliacja: Archiwum Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów, UPJP2 w Krakowie

Tytuł wystąpienia: Archiwalium czy relikwia? Skarby pijarskiego zasobu archiwalnego na przykładzie kolekcji „św. Józef Kalasancjusz”

Abstrakt: Zasób archiwum kojarzy się zwykle z zespołami, wydzielonych według określonych zasad takich jak zasada proweniencji czy prezydencji terytorialnej. W archiwach zakonnych niekiedy jednak archiwalia tworzą kolekcję, która zwykle dotyczą zasłużonych osób czy też istotnych wydarzeń. Podobnie rzecz się ma w Archiwum Polskiej Prowincja Zakonu Pijarów, gdzie jedną z tego rodzaju jest kolekcja „Św. Józef Kalasancjusz”, poświęcona założycielowi zakonu. Istotna częścią spuścizny po Świętym jest jego korespondencja, która co do zasady jest zgromadzona w Archiwum generalnym Zakonu w Rzymie. Listy owe zostały zebrane i opublikowane w połowie XX wieku przez o. Leodegario Picanyol. W ostatnim czasie znalazły one swoją reedycję w ramach dziesięciotomowego działa Opera Omnia z 2019 roku, autorstwa o. Jose P. Burgues i o. Ricardo Cerveron. Autorzy mieli aspiracje opublikować wszystkie działa pisane Założyciela, konstytucje, listy, memoriały, regulaminy itp. pijarzy z prowincji polskiej posiadają w zasobach swojego archiwum prowincjalnego dwie jednostki archiwalne, które nie zostały ujęte lub zostały jedynie fragmentarycznie zacytowane w owym we wspomnianym dziele. Najcenniejszym w zasobie archiwum jest list św. Józefa Kalasancjusza pisany do o. Francesco Lupiesco w roku 1632 roku, który ma także charakter relikwii. Kolekcja owa nie jest duża, gdyż liczy zaledwie 19 jednostek archiwalnych, których wartość historyczna nie jest jednorodna. Wspomniane wyżej zasługują, jednakże na szczególna uwagę i troskę o ich zachowanie, gdyż są istotnym przyczynkiem do dziejów zakonu oraz rozwoju kultu założyciela zakonu pijarów.

KS. DR KRZYSZTOF DOROSZ SJ

Afiliacja: Archiwum Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego

Tytuł wystąpienia: Jubileusz 100-lecia Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego z perspektywy Archiwum

Abstrakt: Prezentacja ma na celu przedstawienie różnych sposobów wykorzystania materiałów archiwalnych na okoliczność obchodów 100-lecia prowincji zakonnej jezuitów. Ma pokazać, w jaki sposób poprzez materiały archiwalne można przybliżyć historię jednostki zakonnej, jaką jest prowincja, mając na uwadze zarówno członków prowincji, jak i wszystkich zainteresowanych.

DR MATEUSZ ZIMNY

Afiliacja: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie (Biblioteka Główna)

Tytuł wystąpienia: Księgi nowicjatu i profesji klasztorów dawnej Polski – o potrzebie dalszych kwerend archiwalnych.

Abstrakt: Księgi nowicjatu i profesji klasztorów dawnej Polski – w sprawie potrzeby dalszych kwerend archiwalnych Księgi przyjęć, księgi nowicjatu, metryki profesji stanowią jedno z najcenniejszych źródeł do badań nad dziejami zakonów w dawnej Polsce. Pozwalają one na rekonstrukcję składu osobowego wspólnot zakonnych, prowadzenie badań prozopograficznych oraz analizę mechanizmów rekrutacji, mobilności i kariery zakonników. Znaczenie tych źródeł było już podkreślane w pracach uznanych badaczy historii zakonów. Na skutek kasat zakonów, wojen oraz przekształceń instytucjonalnych księgi te uległy rozproszeniu, częściowo lub całkowicie zaginęły, bądź trafiły do archiwów państwowych, kościelnych i prywatnych. Z drugiej strony, ostatnie lata przyniosły identyfikację nieznanych wcześniej historiografii źródeł, co pokazuje, że zasób ten nie został jeszcze w pełni rozpoznany. Szczególnym impulsem do podjęcia dalszych badań jest odnalezienie dwóch cennych źródeł sięgających XVII wieku, istotnych dla badań prozopograficznych nad karmelitami bosymi oraz franciszkanami reformatami. Odkrycia te dowodzą, że dalsze systematyczne kwerendy archiwalne mogą przynieść kolejne, równie istotne materiały. Celem proponowanego wystąpienia jest zwrócenie uwagi na pilną potrzebę szeroko zakrojonych kwerend archiwalnych w tym zakresie oraz postawienie postulatu stworzenia ogólnopolskiej bazy źródeł dotyczących ksiąg nowicjatu i profesji. W dalszej perspektywie mogłaby ona stać się podstawą do opracowania kompleksowej bazy danych zakonników dawnej Polski, otwierając nowe możliwości badawcze.

KS. DR HAB. MIECZYSŁAW RÓŻAŃSKI, PROF. UWM 

Afiliacja: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Archiwum Archidiecezjalne w Łodzi

Tytuł wystąpienia: Archiwalia zakonne w Archiwum Archidiecezjalnym w Łodzi

Abstrakt: Archiwum Archidiecezjalne w Łodzi w swoim zasobie zawiera m. in. materiały archiwalne dotyczące funkcjonowania działalności zgromadzeń i instytutów zakonnych działających na terenie Archidiecezji. Celem referatu jest wskazanie miejsca tych archiwaliów w zasobie Archiwum Archidiecezjalnego oraz omówienie przykładowej zawartości archiwaliów zakonnych.

DR MATEUSZ ŻMUDZIŃSKI

Afiliacja: Uniwersytet Warszawski

Tytuł wystąpienia: Archiwalia proweniencji zakonnej w Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej

Abstrakt: W trakcie wystąpienia przybliżone zostaną informacje poświęcone archiwaliom zakonnym przechowywanym w Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej. Będzie to omówienie całego zespołu akt benedyktynek-cysterek oraz archiwaliów zakonnych z parafii, w których funkcjonowały lub którymi na zarządzały zakony.

SIOSTRA KAROLINA ANNA KOŁODZIEJCZYK CSFB

Afiliacja: Archiwum Archidiecezjalne Lubelskie; Zgromadzenie Sióstr Rodziny Betańskiej

Tytuł wystąpienia: Akta zgromadzeń zakonnych żeńskich w zasobie Archiwum Archidiecezjalnego Lubelskiego.

Abstrakt: [w przygotowaniu]


SIOSTRA DANUTA KOZIEŁ CSFN

Afiliacja: Archiwum Diecezjalne w Kielcach; Zgromadzenie Sióstr Najśw. Rodziny z Nazaretu

Tytuł wystąpienia: Archiwalia zakonne w Archiwum Diecezji Kieleckiej.

Abstrakt: Diecezja Kielecka została erygowana w 1805 roku i istniała w pierwotnych granicach do 1818 roku. Ponownie reaktywowana w 1882 roku istnieje nieprzerwanie mimo kilku kolejnych reorganizacji terytorialnych Kościoła katolickiego w Polsce. Archiwum Diecezjalne w Kielcach zostało utworzone decyzją biskupa Czesława Kaczmarka w 1939 roku i od tego czasu gromadzi zbiory dokumentów wytworzonych na terenie diecezji. Przed powstaniem archiwum archiwalia były przechowywane w urzędach kieleckiego konsystorza foralnego, a następnie w urzędach kurialnych. Życie zakonne na terenie diecezji rozwijało się od XII wieku i przybierało różne formy. Dzięki nadaniom królewskim i książęcym osiedlili się tu m.in.: zakon rycerski joannitów (Zagość), norbertanie (Hebdów), bożogrobcy-kanonicy (Miechów), cystersi (Jędrzejów). W kolejnych wiekach pojawili się licznie przedstawiciele zakonów żebraczych franciszkanie, dominikanie i augustianie. Od XIII wieku obecne są również zakony żeńskie: norbertanki w Busku i Imbramowicach oraz klaryski w Chęcinach oraz bernardynki w Św. Katarzynie. Najcenniejszym zbiorem średniowiecznym jest 21 dokumentów pergaminowych dot. Bożogrobców w Miechowie (XIII-XVwiek). Kolejne wieki ubogacały Kościół na terenie obecnej diecezji nowopowstającymi zakonami i zgromadzeniami męskimi i żeńskimi. Cenny jest zbiór archiwaliów z klasztoru bernardynów na kieleckiej Karczówce. Zmieniająca się przynależność terytorialna i reorganizacje administracyjne oraz wypadki dziejowe wpłynęły na znaczne rozproszenie lub zniszczenie archiwaliów. W Archiwum Diecezjalnym w Kielcach najbogatszy zasób dokumentów zakonnych dotyczy XIX i XX wieku. Akta te obrazują dokonujące się przemiany społeczno-polityczne w odrodzonej Ojczyźnie jak również stanowią źródło do badań nad represjami wobec zakonów w latach PRL.

ZBIGNIEW KRÓL

Afiliacja: Archiwum Akt Nowych 1918-1990

Tytuł wystąpienia: W dialogu i w konflikcie z państwem. Dokumentacja dotycząca zgromadzeń zakonnych w zasobie Archiwum Akt Nowych 1918-1990.

Abstrakt: Referat poświęcony będzie dokumentacji dotyczącej zgromadzeń zakonnych przechowywanej w zasobie Archiwum Akt Nowych, stanowiącej cenne źródło do badań nad relacjami między państwem a wspólnotami zakonnymi w XX wieku. Archiwum Akt Nowych, jako centralne archiwum dokumentacji wytworzonej przez najwyższe organy administracji państwowej, przechowuje materiały ukazujące zarówno administracyjny nadzór nad zakonami w okresie II Rzeczypospolitej, jak i mechanizmy kontroli, represji oraz inwigilacji prowadzone wobec nich przez aparat państwowy w okresie Polski Ludowej.
Celem wystąpienia będzie prezentacja najważniejszych zespołów archiwalnych odnoszących się do zgromadzeń zakonnych oraz wskazanie możliwości badawczych, jakie oferują te materiały. Referat ukaże ewolucję charakteru dokumentacji – od akt administracyjno-prawnych dotyczących legalizacji zgromadzeń, zatwierdzania statutów czy działalności edukacyjnej i charytatywnej w II RP, po dokumentację o charakterze kontrolnym i represyjnym, wytwarzaną przez instytucje państwowe okresu PRL.
W pierwszej części omówione zostaną materiały zespołów Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, dokumentujące proces organizowania struktur zakonnych w odrodzonym państwie polskim. Następnie przedstawione zostaną źródła dotyczące okresu II wojny światowej, zwłaszcza akta Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie, zawierające informacje o stratach osobowych i materialnych zakonów oraz ich działalności pomocowej i konspiracyjnej.
Szczególna uwaga poświęcona zostanie dokumentacji z lat 1944/45–1989, przechowywanej m.in. w zespołach Urząd do Spraw Wyznań, Ministerstwo Administracji Publicznej oraz Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Materiały te ukazują politykę władz wobec zakonów, obejmującą likwidację seminariów i nowicjatów, kontrolę działalności społecznej i edukacyjnej, kwestie majątkowe oraz systematyczną inwigilację środowisk zakonnych.
W końcowej części referatu zaprezentowane zostaną dokumenty związane z przemianami po 1989 roku, dotyczące przywracania praw zgromadzeniom zakonnym i regulacji kwestii majątkowych, a także przykłady materiałów pochodzących ze zbiorów społecznych. Referat ma na celu ukazanie zasobu Archiwum Akt Nowych jako ważnej i wielowymiarowej bazy źródłowej do badań nad historią zgromadzeń zakonnych oraz polityką państwa wobec Kościoła katolickiego w XX wieku..

SIOSTRA BARBARA BONAR CHR

Afiliacja: Polska Akademia Umiejętności, Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie

Tytuł wystąpienia: Materiały do historii zakonów w zbiorach specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie – rekonesans badawczy

Abstrakt: Powstała 170 lat temu biblioteka należąca do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dała podwaliny dla dzisiejszej Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk. Większość księgozbioru stanowią dary, które przekazywali członkowie Towarzystwa, uczeni, kolekcjonerzy i bibliofile. Wśród tych darów całkiem niemałą grupę stanowią materiały, które mogą wzbogacić wiedzę współczesnych na temat historii zakonów i klasztorów na terenach dawnej Rzeczypospolitej. Wśród nich można wyodrębnić oryginalne źródła jak dokumenty pergaminowe, sumariusze, inwentarze, kroniki; odpisy z oryginalnych źródeł czy też rozproszone materiały, wchodzące w skład innych zbiorów, jak np. korespondencja osób zakonnych do naukowców, jak również drobne dokumenty. W niniejszym przedłożeniu zaprezentowane będą wybrane przykłady dotyczące m.in.: historii karmelitów i karmelitanek bosych, jezuitów, bazylianów, brygidek, zakonów franciszkańskich i dominikańskich czy innych zgromadzeń zakonnych.

O. GRZEGORZ FILIPIUK OFMCap

Afiliacja: Zakon Braci Mniejszych Kapucynów, Prowincja Warszawska

Tytuł wystąpienia: Archiwalia Polskiej Prowincji Kapucynów w zbiorze Gabinetu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego

Abstrakt: Archiwalia Polskiej Prowincji Kapucynów zostały w 50 procentach zniszczone, część zachowanych dokumentów znalazła się w zbiorach innych instytucji. Po Traktacie Ryskim kapucyńskie archiwalia znalazły się w Warszawie i ostatecznie trafiły do zbioru rękopisów BUW. Wśród wielu dokumentów zachowała się m.in. pierwsza kronika prowincji polskiej czyli zapis historii kapucynów w Polsce od ich sprowadzenia przez Jana III Sobieskiego. Co prawda te dokumenty nie są przechowywane w archiwum ale w bibliotece niekościelnej to jednak ze względu na ich wartość i liczebność, zasługują na omówienie.

O. DR MAREK MIŁAWICKI OP

Afiliacja: Instytut Nauk Religijnych im. św. Tomasza z Akwinu w Kijowie; Dominikański Instytut Historyczny w Krakowie

Tytuł wystąpienia: Archiwalia zakonne w archiwach i bibliotekach ukraińskich na przykładzie archiwaliów po zakonie dominikańskim

Abstrakt: Kasaty klasztorów na terenie dawnej Rzeczypospolitej w okresie zaborów, a także potem, po drugiej wojnie światowej, kiedy część ziem polskich znalazła się w granicach Związku Radzieckiego – sprawiły, że wiele archiwów klasztornych przepadła bezpowrotnie lub trafiła do państwowych archiwów i bibliotek Rosji, Ukrainy, Białorusi i Litwy. W tym wystąpieniu chcę skupić się na archiwach klasztorów dominikańskich, które obecnie znajdują się w archiwach i bibliotekach ukraińskich. Na szczęście sporo dokumentów się zachowało! Niestety nasza wiedza na temat stanu i miejsca ich zachowania jest ciągle słaba. W niewielkim stopniu są one wykorzystywane z badaniach naukowych. A dzisiejsza sytuacja wojenna na Ukrainie niestety nie pomaga badaczom w przeprowadzaniu kwerend. Niestety wśród badaczy ukraińskich zainteresowania archiwaliami zakonów rzymskokatolickich są znikome, a badacze z innych krajów, zajmujący się dziejami różnych zakonów na ziemiach polskich - obecnie z nich nie korzystają z powodu wojny. Jest kilka powodów, dla których nie sięgania do nich badacze ukraińscy: po pierwsze, uważają oni, że to nie jest ich historia; po drugie, duża część źródeł jest napisana w języku łacińskim, a więc jest dla nich niedostępna; a po trzecie – stan wiedzy na temat tych źródeł również jest znikomy i nie wiedzą oni, gdzie ich szukać (faktycznie ich opisanie nie zawsze jest takie jednoznaczne). Tak na prawdę źródła te ciągle czekają swoich badaczy. Widzimy to chociażby na przykładzie archiwów po klasztorach dominikańskich, które obecnie są rozproszone po centralnych archiwach Ukrainy w Kijowie i we Lwowie, ale także po archiwach obwodowych w Żytomierzu, Winnicy, Łucku, Lwowie, Chmielnickim, Iwanofrankiwsku itd. Niniejsza prezentacja będzie jedynie sygnalizowała problem.

VALIANTSINA ZAKHARYCH

Afiliacja: doktorantka

Tytuł wystąpienia: Źródła do historii klasztorów dominikańskich w Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi

Abstrakt: Badanie klasztorów dominikańskich Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) otwiera możliwość poznania ich nie tylko jako ośrodków religijnych, ale także społeczno-gospodarczych. Źródła historyczne pozwalają na rekonstrukcję różnych aspektów działalności klasztorów. Cechą charakterystyczną bazy źródłowej dotyczącej historii klasztorów na terenie WKL jest jednak ich przechowywanie w licznych instytucjach archiwalnych i bibliotecznych w Polsce, Litwie, Białorusi, Ukrainie i Rosji. W Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi (NHAB) w Mińsku przechowywana jest seria dokumentów, głównie dotyczących historii społeczno-gospodarczej klasztorów dominikańskich. Systematyczna analiza źródeł NHAB pozostaje słabo rozwinięta. Niektóre z nich nie zostały włączone do obiegu naukowego. Celem wystąpienia jest charakterystyka kompleksów źródeł dotyczących historii klasztorów dominikańskich, przechowywanych w NHAB. Koncentruje się ono w szczególności na składzie zbiorów archiwalnych zawierających informacje o klasztorach, potencjale naukowym tych zbiorów oraz na zachowaniu i dostępności dokumentów. Badanie opiera się na materiałach mohylewskiego rzymskokatolickiego konsystorza (zesp. 1781), które obejmują przede wszystkim protokoły wizytacji i inwentarze klasztorów prowincji Ruskiej. Materiały z archiwów sądów ziemskich i grodzkich województw WKL (na przykład zesp. 1733, 1747. 1785) zawierają rozstrzygnięcia sporów majątkowych w dokumentacji sądowej i śledczej. Ważnymi źródłami są testamenty i akty fundacyjne, które są częścią materiałów ksiąg magistratu miejskiego (zesp. 1727). Dokumenty odzwierciedlają wewnętrzne życie klasztorów, ich działalność gospodarczą oraz ich relacje z strukturami państwowymi i kościelnymi. Materiały NHAB posiadają znaczący potencjał badawczy i mogą stanowić podstawę do dalszych badań nad historią klasztorów dominikańskich. Ich systematyzacja i popularyzacja przyczyniają się do głębszego zrozumienia roli klasztorów w historycznym rozwoju regionu.