Abstrakty
DR ARTUR HAMRYSZCZAK
Afiliacja: Katolicki Uniwerystet Lubelski Jana Pawła II. Ośrodek Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych
Tytuł wystąpienia: Archiwa zakonów żeńskich na łamach półrocznika "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne"
Abstrakt: Ośrodek Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych", który powstał w 1956 r., wydaje półrocznik "Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne" (ABMK). Na jego łamach drukowane są prace dotyczące archiwów zakonnych (rozprawy, inwentarze, informacje). Celem wystąpienia jest ukazanie dorobku archiwistyki zakonnej oraz działalności środowiska na podstawie dotychczasowych publikacji w ABMK.
KS. DR HAB. ROMAN MAJKA
Afiliacja: Collegium Verum w Warszawie
Tytuł wystąpienia: Ochrona przed zniszczeniem teologii archiwów zakonów męskich
Abstrakt: Autor udzielając odpowiedzi na postawione pytanie co skrywają archiwa zakonne, podejmuje refleksję połączenia domu zakonnego (klasztoru) z teologią archiwów i ochroną archiwaliów przed zagrożeniem wojennym. Pogłębiona perspektywa badawcza teologii archiwów zakonnych obejmuje pracę archiwisty i jego wrażliwość na materialne nośniki informacji skrywające naukę o Bogu. Ochrona przez zniszczeniem fizycznym dokumentacji archiwalnej, także jej zniekształceniem to zadania wchodzące w zakres funkcji administracyjnej i naukowej archiwum zakonnego. Jednostki archiwalne poprzez ich zewnętrzny wygląd świadczą o archiwum zakonnym, natomiast przez wygląd wewnętrzny, zwartość treściową, świadczą o teologii archiwum. Dokumentacja archiwalna to także źródła informacji wchodzące w przestrzeń działania Bożego zawierające pamięć o dziedzictwie duchowym. Połączenie archiwum zakonnego z teologią archiwum wskazuje na duchowość archiwum, poczucie więzi z czymś wyższym. Ochrona przed zniszczeniem obejmuje wymiar materialny i duchowy archiwum zakonnego przy podejmowaniu odpowiednich środków przechowywania dokumentacji. Miejsce magazynowe archiwum w budynkach zakonnych powinno wykluczyć piwnicę i strych. Ponadto zabezpieczenie archiwum ze zwróceniem uwagi na odpowiednie wyposażanie lokalu archiwum w różnego rodzaju czujniki, alarmy, a do przechowywania dokumentacji metalowe regały i pudełka z tektury bezkwasowej.
KS. DR WACŁAW UMIŃSKI CM
Afiliacja: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie
Tytuł wystąpienia: Źródła do dziejów Rodziny Wincentyńskiej w zasobie Archiwum Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Krakowie
Abstrakt: Św. Wincenty a Paulo w 1625 roku założył Zgromadzenie Księży Misjonarzy. Jest on patronem organizacji charytatywnych. Niektóre z nich tworzą Rodzinę Wincentyńską. Należą do niej m.in. Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia (SM), Stowarzyszenie Miłosierdzia (AIC), Stowarzyszenie Konferencji św. Wincentego a Paulo (SSVP). Celem referatu jest przybliżenie materiałów źródłowych do historii wspomnianych instytucji przechowywanych w Archiwum Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Krakowie.
DR AGNIESZKA SZMEREK
Afiliacja: Archiwum Polskiej Prowincji Zakonu Pijarów, UPJP2 w Krakowie
Tytuł wystąpienia: Archiwalium czy relikwia? Skarby pijarskiego zasobu archiwalnego na przykładzie kolekcji „św. Józef Kalasancjusz”
Abstrakt: Zasób archiwum kojarzy się zwykle z zespołami, wydzielonych według określonych zasad takich jak zasada proweniencji czy prezydencji terytorialnej. W archiwach zakonnych niekiedy jednak archiwalia tworzą kolekcję, która zwykle dotyczą zasłużonych osób czy też istotnych wydarzeń. Podobnie rzecz się ma w Archiwum Polskiej Prowincja Zakonu Pijarów, gdzie jedną z tego rodzaju jest kolekcja „Św. Józef Kalasancjusz”, poświęcona założycielowi zakonu. Istotna częścią spuścizny po Świętym jest jego korespondencja, która co do zasady jest zgromadzona w Archiwum generalnym Zakonu w Rzymie. Listy owe zostały zebrane i opublikowane w połowie XX wieku przez o. Leodegario Picanyol. W ostatnim czasie znalazły one swoją reedycję w ramach dziesięciotomowego działa Opera Omnia z 2019 roku, autorstwa o. Jose P. Burgues i o. Ricardo Cerveron. Autorzy mieli aspiracje opublikować wszystkie działa pisane Założyciela, konstytucje, listy, memoriały, regulaminy itp. pijarzy z prowincji polskiej posiadają w zasobach swojego archiwum prowincjalnego dwie jednostki archiwalne, które nie zostały ujęte lub zostały jedynie fragmentarycznie zacytowane w owym we wspomnianym dziele. Najcenniejszym w zasobie archiwum jest list św. Józefa Kalasancjusza pisany do o. Francesco Lupiesco w roku 1632 roku, który ma także charakter relikwii. Kolekcja owa nie jest duża, gdyż liczy zaledwie 19 jednostek archiwalnych, których wartość historyczna nie jest jednorodna. Wspomniane wyżej zasługują, jednakże na szczególna uwagę i troskę o ich zachowanie, gdyż są istotnym przyczynkiem do dziejów zakonu oraz rozwoju kultu założyciela zakonu pijarów.
DR KRZYSZTOF DOROSZ SJ
Afiliacja: Archiwum Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego
Tytuł wystąpienia: Jubileusz 100-lecia Prowincji Wielkopolsko-Mazowieckiej Towarzystwa Jezusowego z perspektywy Archiwum
Abstrakt: Prezentacja ma na celu przedstawienie różnych sposobów wykorzystania materiałów archiwalnych na okoliczność obchodów 100-lecia prowincji zakonnej jezuitów. Ma pokazać, w jaki sposób poprzez materiały archiwalne można przybliżyć historię jednostki zakonnej, jaką jest prowincja, mając na uwadze zarówno członków prowincji, jak i wszystkich zainteresowanych.
KS. MIECZYSŁAW RÓŻAŃSKI PROF. UCZ. DR HAB.
Afiliacja: UWM, Archiwum Archidiecezjalne w Łodzi
Tytuł wystąpienia: Archiwalia zakonne w Archiwum Archidiecezjalnym w Łodzi
Abstrakt: Archiwum Archidiecezjalne w Łodzi w swoim zasobie zawiera m. in. materiały archiwalne dotyczące funkcjonowania działalności zgromadzeń i instytutów zakonnych działających na terenie Archidiecezji. Celem referatu jest wskazanie miejsca tych archiwaliów w zasobie Archiwum Archidiecezjalnego oraz omówienie przykładowej zawartości archiwaliów zakonnych.
DR MATEUSZ ŻMUDZIŃSKI
Afiliacja: Uniwersytet Warszawski
Tytuł wystąpienia: Archiwalia proweniencji zakonnej w Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej
Abstrakt: W trakcie wystąpienia przybliżone zostaną informacje poświęcone archiwaliom zakonnym przechowywanym w Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej. Będzie to omówienie całego zespołu akt benedyktynek-cysterek oraz archiwaliów zakonnych z parafii, w których funkcjonowały lub którymi na zarządzały zakony.
DR MATEUSZ ZIMNY
Afiliacja: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie (Biblioteka Główna)
Tytuł wystąpienia: Księgi nowicjatu i profesji klasztorów dawnej Polski - perspektywy badawcze
Abstrakt: Księgi nowicjatu i profesji klasztorów dawnej Polski – w sprawie potrzeby dalszych kwerend archiwalnych Księgi przyjęć, księgi nowicjatu, metryki profesji stanowią jedno z najcenniejszych źródeł do badań nad dziejami zakonów w dawnej Polsce. Pozwalają one na rekonstrukcję składu osobowego wspólnot zakonnych, prowadzenie badań prozopograficznych oraz analizę mechanizmów rekrutacji, mobilności i kariery zakonników. Znaczenie tych źródeł było już podkreślane w pracach uznanych badaczy historii zakonów. Na skutek kasat zakonów, wojen oraz przekształceń instytucjonalnych księgi te uległy rozproszeniu, częściowo lub całkowicie zaginęły, bądź trafiły do archiwów państwowych, kościelnych i prywatnych. Z drugiej strony, ostatnie lata przyniosły identyfikację nieznanych wcześniej historiografii źródeł, co pokazuje, że zasób ten nie został jeszcze w pełni rozpoznany. Szczególnym impulsem do podjęcia dalszych badań jest odnalezienie dwóch cennych źródeł sięgających XVII wieku, istotnych dla badań prozopograficznych nad karmelitami bosymi oraz franciszkanami reformatami. Odkrycia te dowodzą, że dalsze systematyczne kwerendy archiwalne mogą przynieść kolejne, równie istotne materiały. Celem proponowanego wystąpienia jest zwrócenie uwagi na pilną potrzebę szeroko zakrojonych kwerend archiwalnych w tym zakresie oraz postawienie postulatu stworzenia ogólnopolskiej bazy źródeł dotyczących ksiąg nowicjatu i profesji. W dalszej perspektywie mogłaby ona stać się podstawą do opracowania kompleksowej bazy danych zakonników dawnej Polski, otwierając nowe możliwości badawcze.
MGR BARBARA BONAR CHR
Afiliacja: Polska Akademia Umiejętności, Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie
Tytuł wystąpienia: Materiały do historii zakonów w zbiorach specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie – rekonesans badawczy
Abstrakt: Powstała 170 lat temu biblioteka należąca do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dała podwaliny dla dzisiejszej Biblioteki Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk. Większość księgozbioru stanowią dary, które przekazywali członkowie Towarzystwa, uczeni, kolekcjonerzy i bibliofile. Wśród tych darów całkiem niemałą grupę stanowią materiały, które mogą wzbogacić wiedzę współczesnych na temat historii zakonów i klasztorów na terenach dawnej Rzeczypospolitej. Wśród nich można wyodrębnić oryginalne źródła jak dokumenty pergaminowe, sumariusze, inwentarze, kroniki; odpisy z oryginalnych źródeł czy też rozproszone materiały, wchodzące w skład innych zbiorów, jak np. korespondencja osób zakonnych do naukowców, jak również drobne dokumenty. W niniejszym przedłożeniu zaprezentowane będą wybrane przykłady dotyczące m.in.: historii karmelitów i karmelitanek bosych, jezuitów, bazylianów, brygidek, zakonów franciszkańskich i dominikańskich czy innych zgromadzeń zakonnych.
MGR VALIANTSINA ZAKHARYCH
Afiliacja: Niezależny badacz (od lipca 2026 - stażysta na Artes Liberales UW)
Tytuł wystąpienia: Źródła do historii klasztorów dominikańskich w Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi
Abstrakt: Badanie klasztorów dominikańskich Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) otwiera możliwość poznania ich nie tylko jako ośrodków religijnych, ale także społeczno-gospodarczych. Źródła historyczne pozwalają na rekonstrukcję różnych aspektów działalności klasztorów. Cechą charakterystyczną bazy źródłowej dotyczącej historii klasztorów na terenie WKL jest jednak ich przechowywanie w licznych instytucjach archiwalnych i bibliotecznych w Polsce, Litwie, Białorusi, Ukrainie i Rosji. W Narodowym Archiwum Historycznym Białorusi (NHAB) w Mińsku przechowywana jest seria dokumentów, głównie dotyczących historii społeczno-gospodarczej klasztorów dominikańskich. Systematyczna analiza źródeł NHAB pozostaje słabo rozwinięta. Niektóre z nich nie zostały włączone do obiegu naukowego. Celem wystąpienia jest charakterystyka kompleksów źródeł dotyczących historii klasztorów dominikańskich, przechowywanych w NHAB. Koncentruje się ono w szczególności na składzie zbiorów archiwalnych zawierających informacje o klasztorach, potencjale naukowym tych zbiorów oraz na zachowaniu i dostępności dokumentów. Badanie opiera się na materiałach mohylewskiego rzymskokatolickiego konsystorza (zesp. 1781), które obejmują przede wszystkim protokoły wizytacji i inwentarze klasztorów prowincji Ruskiej. Materiały z archiwów sądów ziemskich i grodzkich województw WKL (na przykład zesp. 1733, 1747. 1785) zawierają rozstrzygnięcia sporów majątkowych w dokumentacji sądowej i śledczej. Ważnymi źródłami są testamenty i akty fundacyjne, które są częścią materiałów ksiąg magistratu miejskiego (zesp. 1727). Dokumenty odzwierciedlają wewnętrzne życie klasztorów, ich działalność gospodarczą oraz ich relacje z strukturami państwowymi i kościelnymi. Materiały NHAB posiadają znaczący potencjał badawczy i mogą stanowić podstawę do dalszych badań nad historią klasztorów dominikańskich. Ich systematyzacja i popularyzacja przyczyniają się do głębszego zrozumienia roli klasztorów w historycznym rozwoju regionu.
DR MAREK MIŁAWICKI
Afiliacja: Instytut Nauk Religijnych im. św. Tomasza z Akwinu w Kijowie; Dominikański Instytut Historyczny w Krakowie
Tytuł wystąpienia: Archiwalia zakonne w archiwach i bibliotekach ukraińskich na przykładzie archiwaliów po zakonie dominikańskim
Abstrakt: Kasaty klasztorów na terenie dawnej Rzeczypospolitej w okresie zaborów, a także potem, po drugiej wojnie światowej, kiedy część ziem polskich znalazła się w granicach Związku Radzieckiego – sprawiły, że wiele archiwów klasztornych przepadła bezpowrotnie lub trafiła do państwowych archiwów i bibliotek Rosji, Ukrainy, Białorusi i Litwy. W tym wystąpieniu chcę skupić się na archiwach klasztorów dominikańskich, które obecnie znajdują się w archiwach i bibliotekach ukraińskich. Na szczęście sporo dokumentów się zachowało! Niestety nasza wiedza na temat stanu i miejsca ich zachowania jest ciągle słaba. W niewielkim stopniu są one wykorzystywane z badaniach naukowych. A dzisiejsza sytuacja wojenna na Ukrainie niestety nie pomaga badaczom w przeprowadzaniu kwerend. Niestety wśród badaczy ukraińskich zainteresowania archiwaliami zakonów rzymskokatolickich są znikome, a badacze z innych krajów, zajmujący się dziejami różnych zakonów na ziemiach polskich - obecnie z nich nie korzystają z powodu wojny. Jest kilka powodów, dla których nie sięgania do nich badacze ukraińscy: po pierwsze, uważają oni, że to nie jest ich historia; po drugie, duża część źródeł jest napisana w języku łacińskim, a więc jest dla nich niedostępna; a po trzecie – stan wiedzy na temat tych źródeł również jest znikomy i nie wiedzą oni, gdzie ich szukać (faktycznie ich opisanie nie zawsze jest takie jednoznaczne). Tak na prawdę źródła te ciągle czekają swoich badaczy. Widzimy to chociażby na przykładzie archiwów po klasztorach dominikańskich, które obecnie są rozproszone po centralnych archiwach Ukrainy w Kijowie i we Lwowie, ale także po archiwach obwodowych w Żytomierzu, Winnicy, Łucku, Lwowie, Chmielnickim, Iwanofrankiwsku itd. Niniejsza prezentacja będzie jedynie sygnalizowała problem.